Yeşil Cami'nin tamir defteri
Bursa'da Yeşil Türbe'nin 1862'deki durumunu, onarımı üstlenen mimar kendi kitabına yazmış. Kubbeyi ören tuğlalar yerinden kaymış, açılan yarıklar bir insanın geçebileceği genişliğe ulaşmış. Yapı uzun süre bakımsız kaldığı için o yıllarda birkaç komisyon ortadan kaldırılmasını önermiş.
Türbe Çelebi Sultan Mehmed için yapılmıştır ve bugün Bursa'nın en çok bilinen yapılarından biridir.
Bugüne kalmasında yalnız taşının payı yoktur. Yeşil Cami'nin ve türbesinin hiçbir onarımında Safir'in işi olmadı, aşağıdaki kayıtların hepsi kamuya açık arşivlerden. Bu kayıtlar bir yapının nasıl korunduğunu, mesleğin kendi diliyle anlatıyor.
The mausoleum and Yeşil Cami (Green Mosque) of Çelebi Sultan Mehmet (I) in Bursa
Türbe önde, cami arkada. Karenin altlığına künyesi Osmanlı Türkçesiyle yazılmış. Kayıtta tarih aralık olarak veriliyor, 1880 ile 1893 arası.
Abdullah Frères · Library of Congress, Abdul Hamid II Collection · LOT 9532, no. 16 · cph 3b28399 · Yayın üzerinde bilinen kısıtlama yokDepremden sonra
1855 depremi Bursa merkezliydi ve cami ile türbeyi birlikte etkiledi. Onarım için yedi yıl beklendi. Bu yıllarda kurşun örtü açıldı, içeri su girdi, harç dağıldı ve duvar kendi ağırlığını taşımakta zorlandı.
Yapının ortadan kaldırılması bu yıllarda gündeme gelmiştir.
Bir yapı kendi durumunu anlatamaz. Onun yerine konuşacak ve elindeki belgeyle kurtarılabileceğini gösterecek birine ihtiyaç duyulur. 1863'te Bursa'ya Ahmet Vefik Paşa gönderildi, onarım işi de Fransız mimar Léon Parvillée'ye verildi.
Yéchil-Turbey, tombeau du sultan Mohammed Ier. Vue perspective
Onarımdan sonraki türbe, kitabın yirmi dokuzuncu levhasında.
Léon Parvillée, Architecture et décoration Turques au XVe siècle, Paris 1874 · ETH-Bibliothek Zürich, Rar 10020 · Public Domain MarkKilit taşı hizasına kurulan iskele
Parvillée işe kubbeye iskele kurarak başladı ve iskeleyi kilit taşı hizasına kadar çıkardı, çünkü yapının kesitini alacaktı.
Bir duvarı sağlamlaştırmak için kubbenin tepesinden ölçü almak gerekmez, yani bu iş şart değildi. Fakat yapının nasıl ayakta durduğunu anlamak istemiş.
Ölçü alırken kullandığı fiil relever ve rölöve kelimesi Türkçeye o fiilden gelir. Bugün her gün kullandığımız kelimenin kaynağı, o iskelenin üstünde alınan ölçüdür.
On bir yıl sonra Paris'te bastırdığı kitapta, Architecture et décoration Turques au XVe siècle, elli levha var ve on ikisi renkli. Önsözünü Eugène Viollet-le-Duc yazdı. Osmanlı hükûmeti beni Bursa'nın harap hâldeki bazı yapılarını restore etmekle, daha doğrusu sağlamlaştırmakla görevlendirdi diye yazar.
Cümlenin ortasındaki düzeltme kendisine aittir. Restore etmek başkadır, sağlamlaştırmak başka. Bu ayrımın 1874'te yazılmış olması dikkate değer, çünkü aynı sınır bugün de tartışılıyor.
Yéchil-Turbey. Plan, élévations intérieure et extérieure
Solda dış görünüş, sağda iç görünüş, altta planın yarısı. İskeleden inen çizim bu.
Léon Parvillée, Architecture et décoration Turques au XVe siècle, Paris 1874 · ETH-Bibliothek Zürich, Rar 10020 · Public Domain Mark
Yéchil-Djami, mosquée à Brousse. Coupe transversale suivant la ligne A.B du plan
Caminin enine kesiti. Kesitin hangi hattan alındığı planın üzerinde A ve B harfleriyle işaretli.
Léon Parvillée, Architecture et décoration Turques au XVe siècle, Paris 1874 · ETH-Bibliothek Zürich, Rar 10020 · Public Domain Mark
Yéchil-Turbey. Nervures de la coupole, frises
Çatlayan kubbenin nervürleri. İskele tam da bunları ölçmek için kurulmuştu.
Léon Parvillée, Architecture et décoration Turques au XVe siècle, Paris 1874 · ETH-Bibliothek Zürich, Rar 10020 · Public Domain MarkÇinilerin bir kısmı Londra'da
Bugün M. Parvillée uygulamaya geçmiştir ve sırlı çinileri Fransa'da ve yurt dışında koleksiyonerlerce çok beğenilmektedir. Viollet-le-Duc önsözünü bu cümleyle bitirir.
Akdeniz Üniversitesi'nden Hayal Güleç'in çalışması, Yeşil Cami ile Yeşil Türbe'ye ait çini parçalarının bugün Victoria and Albert Müzesi'nde bulunduğunu ve müzeye 1863 ile 1867 arasında Parvillée eliyle girdiğini ortaya koyuyor. 1865'te, onarım daha sürerken, ailesini ziyaret gerekçesiyle Paris'e giderken yanında bu parçalar vardı.
Parvillée hakkında hüküm vermek bize düşmez ve o dönemin ölçüleri bugünkü ölçüler değildi. Kayıtlar ortada duruyor, okuyan kendi kanaatini kurar.
Mesleğin bugünkü kuralları böyle olayların ardından yerleşti. Şantiyeden çıkan her parçanın kaydı tutulur, nereye gittiği yazılır ve yapıdan alınan hiçbir şey kişisel koleksiyona girmez.
Yéchil-Turbey. Fond du mirhab
Mihrabın çinileri renkleriyle kayda geçmiş. Kromolitografi, yani her renk baskı taşına ayrı işleniyor.
Léon Parvillée, Architecture et décoration Turques au XVe siècle, Paris 1874 · ETH-Bibliothek Zürich, Rar 10020 · Public Domain Mark
A tiled mihrab in the Mausoleum of Çelebi Sultan Mehmet (I) in Bursa
Aynı mihrap, yirmi yıl sonra, bu kez makineyle.
Abdullah Frères · Library of Congress, Abdul Hamid II Collection · LOT 9532, no. 28 · cph 3b47441 · Yayın üzerinde bilinen kısıtlama yokOnarım hiç bitmedi
Yeşil Cami 1414 ile 1419 arasında kuruldu ve o günden beri bakımı sürüyor. Parvillée'nin işi bu defterin bir satırıdır.
1552 tarihli bir belge, kubbe kurşunlarının yapı bittiğinden beri tam yüz otuz iki yıldır yenilenmediğini yazıyor. Tamirin on bin akçe tutacağı hesaplanmış. Belgenin adı keşif.
1573'te kurşunlar yenilendi, güneydoğu tabhanesinde değişiklik yapıldı ve süslemeye dokunulmadı. 1623'te kurşunlar yine bozulmuş, yağmur suyu içeri sızarak nakışlara ve çinilere zarar vermişti. Kalem işlerine ilk müdahalenin o yıl yapıldığı anlaşılıyor. Aynı defterde 1635, 1645 ve 1684 onarımları da kayıtlıdır.
23 Eylül 1783 tarihli onarım zira hesabıyla yazılmış. Horasan harcıyla örülmüş duvarların beyaz sıvası üzerindeki kalem işleri onarılmış, işin her kalemi ölçüsüyle dökülmüş.
Altı yüz yıllık bir yapı, taşının sağlamlığı kadar, her yüzyılda birilerinin gelip kurşununu değiştirmesiyle ayakta kalır.
Yéchil-Djami, mosquée à Brousse. Détails divers
Mukarnas, konsol ve söve detayları. Her yüzyılda onarılan da bunlar.
Léon Parvillée, Architecture et décoration Turques au XVe siècle, Paris 1874 · ETH-Bibliothek Zürich, Rar 10020 · Public Domain MarkFotoğrafçılar Bursa'ya geldiğinde
Parvillée'nin işinden yaklaşık yirmi yıl sonra Bursa'ya fotoğrafçılar geldi. Fotoğrafı imparatorluğun batıya dönük portresi olarak kurgulayan II. Abdülhamid, hazırlattığı albümlerin birer kopyasını dışarı yolladı. Library of Congress'e giden takım elli bir büyük boy albümde bin sekiz yüz on dokuz fotoğraf ve 1893 ya da 1894'te teslim edilmiş. Bursa karelerini, koleksiyonun büyük bölümünü çeken tanınmış stüdyolardan Abdullah Frères çekti.
Bu kareler, otuz yıl önce ortadan kaldırılması önerilen türbeyi ayakta gösteriyor.
Çizim ile fotoğrafın tuttuğu şey aynı değildir. Parvillée'nin kalemi nervürün her dönüşünü, çininin her renk geçişini tutuyor. Fotoğraf ise mekânın ışığını, ölçeğini ve o gün orada duran otları.
The mausoleum of Çelebi Sultan Mehmet (I) in Bursa
Türbe, yıkım teklifinden otuz yıl sonra.
Abdullah Frères · Library of Congress, Abdul Hamid II Collection · LOT 9532, no. 24 · cph 3b47437 · Yayın üzerinde bilinen kısıtlama yok
Yéchil-Djami, mosquée. Vue intérieure
Aynı mekân, kalemle. Nervürün her dönüşü ve şadırvanın her kademesi yerinde.
Léon Parvillée, Architecture et décoration Turques au XVe siècle, Paris 1874 · ETH-Bibliothek Zürich, Rar 10020 · Public Domain Mark
The interior of the Yeşil Cami (Green Mosque) in Bursa
Aynı mekân, makineyle. Işığı ve ölçeği bu kare tutuyor.
Abdullah Frères · Library of Congress, Abdul Hamid II Collection · LOT 9533, no. 14 · cph 3b47469 · Yayın üzerinde bilinen kısıtlama yokBugüne kalan
O keşif belgesi bugün Osmanlı Arşivi'nde, Parvillée'nin levhaları Zürih'te, fotoğraflar Washington'da duruyor. Yapı Bursa'da. Kaydı üç kıtaya dağılmış.
Dağınık olsa da kayıt duruyor ve yapı hakkında ne söylenirse söylensin gidip bakılacak bir yer var. 1552'deki kâtip kurşunun kaç yıldır yenilenmediğini yazmasaydı, Parvillée kesit çıkarmasaydı, Abdullah Frères o kareleri çekmeseydi bugün elimizde yalnız yapının kendisi olurdu. Bir yapı hakkında konuşabilmek için kaydına ihtiyaç duyulur.
Safir'in bu yapılarda işi olmadı, fakat izlenen sıra o günden bu yana değişmedi. Yapı görülür ve durumu yazılır, sonra ölçülüp çizilir, sonra onaylı projeye göre uygulanır. Bu işlerin adları da değişmedi, keşif ve rölöve deniyor.
Yéchil-Djami, mosquée à Brousse. Grande rosace
Caminin büyük rozası. Yüz elli yıl önce çizilmiş, rengi hâlâ okunuyor.
Léon Parvillée, Architecture et décoration Turques au XVe siècle, Paris 1874 · ETH-Bibliothek Zürich, Rar 10020 · Public Domain MarkGidip bakabilirsiniz
- Léon Parvillée, Architecture et décoration Turques au XVe siècle, Paris 1874 (tam metin ve elli levha, ETH-Bibliothek Zürih)
- Doğan Yavaş, Bursa Yeşil Camide Yapılan Onarımlar, Türk Dünyası Araştırmaları, sayı 183, Aralık 2009
- Ayşe Budak, Bursa Yeşil Cami ve Türbesi'nin 1855 Depremi Sonrası Çizilmiş Planı ve Leon Parvillée Tarafından Gerçekleştirilen Onarımlar, Akdeniz İnsani Bilimler Dergisi, 8/1, 2018
- Abdul Hamid II Collection, Library of Congress (elli bir albüm, bin sekiz yüz on dokuz fotoğraf)
Önce yapıyı yerinde görelim
Dört yüz yıldır aynı sıra işliyor. Yapı görülür, durumu yazılır, sonra çizilir.